मेरो पाऊमा आज, मखमली चोलो, तिमी देउ या नदेउ लगायत सयौं गीतहरूकी गायिका मीरा राणालाई काठमाडौं चण्डोलस्थित उनकै घरमा भेट्न जाँदा उनी सामान्य दैनिकी सुरु गर्ने सुरमा थिइन् ।
सके त्यसदिनको उनको रियाजको दैनिकी सकिएको थियो । व्यस्त तालिकाबीच उनी हाम्रै प्रतीक्षामा थिइन् । एकाध घण्टाको कुराकानीमा हामीले उनको जीवनको उत्तरार्धमा उभिएर स्मृतिका केही पुराना पाना पल्टायौं ।
उमेरले जीवनको ७५औं वसन्तमा हिँडिरहँदा उनको स्वरको नीर क्षीर, साधनाको मर्म र साङ्गीतिक समर्पणमा आजसम्म कुनै धमिलोपन आएको छैन । ६ दशक लामो उनको साङ्गीतिक साधनाको एउटा अजस्र नदी अझै बगिरहेकै छ ।
आफ्नो सक्रिय उमेरमा फरक-फरक विधाका गीत गाएकी उनको हकमा सङ्गीत श्रव्य माध्यम वा पेसा हुँदै होइन । उनी अनवरत बगिरहेको जीवन राग र साधनाको अखण्ड दीप मान्छिन् । जीवनको यो सन्ध्या रागमा आइपुग्दा समेत उनको अनुहारमा त्यसैको एउटा शाश्वत सन्तुष्टि झल्कन्छ । अब त झन् उनमा न धन सम्पत्तिको तृष्णा छ, न त आधुनिक भाइरल दौडमा होडबाजीको ।
यसैले हुन सक्छ, यो उमेरमा आइपुग्दा देश विदेशका अनाम स्राेताहरूले दिएको निष्कलङ्क मायालाई उनी आफ्नो जीवनको सबैभन्दा ठूलो ढुकुटी मान्छिन् । जनस्तरबाट पाएको यो निःस्वार्थ सम्मान र सद्भाव वास्तविक पैसाभन्दा उनलाई खर्बौं गुणा बढी मूल्यवान् लाग्छ ।
हुन पनि हो, यही निष्काम साधना, सादगी र साधनाको उज्यालो नै मीरा राणाको आठ दशक छुने जीवन यात्राको अमर स्तम्भ हो ।
अतीतको पटाक्षेप गर्दा कमलपोखरीको कञ्चन वातावरणमा हुर्केकी मीराका बाल स्मृति अझै उत्तिकै ताजा छन् ।
उबेला घटस्थापनाको सुरवातसँगै स्कुल छुट्टी हुन्थ्यो । झन् मीनपचासको दुई महिनासम्म छुट्टी हुने भएकाले रौनकै बेग्लै हुन्थ्यो । स्कुल लाग्दा किताबहरूलाई काखीमा च्यापेर हिँड्दा शरीरलाई सन्तुलन र एक प्रकारको प्राकृतिक व्यायाम मिल्थ्यो । मनमा एउटा अलौकिक गर्व र आनन्द छाउँथ्यो ।
अब ती समय कहिल्यै फर्केर नआउनेमा उनलाई कताकता झट्का मिल्छ । भलै उनी तिनै स्मृतिमा बाँचिरहेकी छिन् ।
ती समयमा दशैं आउनुको पनि उनको हकमा आफ्नै बालसुलभ सर्त हुन्थ्यो ।
कमलपोखरीमा लाग्ने हाटबजारदेखि मान्छेहरूले म्याँ म्याँ गर्दै कराइरहेको खसी धपाएर लगेको देखेपछि मात्रै सानी मीरालाई दशैं आएको आभास हुन्थ्यो ।
त्यसपछि आफ्नो घरमा पनि त्यसैगरी खसी ल्याउन उनी बुबालाई जोड गरिरहन्थिन् । अनि घरमा उसैगरी खसी ल्याएपछि दशैं साँच्चै आएको लाग्ने त्यो निष्पाप बाल जिद्दी उनको स्मृतिको पानामा अझै कोरिएको छ ।
तर, त्यसैबिच १८ वर्षको कलिलो उमेरमा परिणय सूत्रमा बाँधिएपछि जीवनका ५७ वटा सुखदुःखका वसन्तहरू उनले आफ्ना जीवनसङ्गीसँगै बिताइन् ।
बाल्यकालमा बुबासँग खसी किन्ने जुन जिद्दी थियो, श्रीमान्ले पनि ५७ वर्षसम्म उनको त्यो बालसुलभ खुसीलाई कहिल्यै मर्न दिएनन् ।
हालै श्रीमान्को बरखीको काजक्रिया सकिएकाले यो दशैं उनका लागि श्रीमान्बिनाको पहिलो दशैं बन्दै छ । जीवनको यो मोडमा उभिएर छोराहरूले बुबाकै सँगालो बोकेर आमालाई केही दिन अगावै मात्र खसी रोज्न पठाएका थिए ।
समय, प्रविधि र परिवेश बदलिए पनि सांस्कृतिक मूल मर्म नबदलिएको उनको ठम्याइ छ ।
उनका अनुसार भगवतीको पूजाआराधना, नवरात्रको अनुष्ठान र संस्कारका शाश्वत मूलहरू कहिल्यै बदलिँदैनन् । र, यी सब कुराहरू मान्छेले खुसीकै लागि गर्ने गरेको उनी सुनाउँछन् ।
उनको हकमा सच्चा खुसी अरूको देखासिखीमा हुँदैन । त्यसलाई आफूभित्रै फुलाउनुपर्छ । आफू खुसी भएमात्र संसारलाई खुसीको सुवास बाँड्न सकिने उनको भनाइ छ ।
गोपाल योञ्जनसँगको दशैं
मीरा राणा आफ्नो साङ्गीतिक जीवनलाई निश्चित दिशा र उचाइ दिने मुख्य दुई व्यक्तिहरू रहेको सुनाउँछन् । एक जन्म दिने बुबा र मञ्चमा गायकी सिकाउने महान् सर्जक गोपाल योञ्जन ।
उनी योञ्जनलाई आफ्नै गुरुसमेत मान्छिन् । २०२६ सालताका उनले योञ्जनलाई पहिलो पटक भेटेकी थिइन् । त्यसयता योञ्जनसँग उनको सम्बन्ध गुरुचेलीको रूपमा स्थापित भयो ।
संयोग कस्तो छ भने, विजया दशमीको दिन नै मीरा राणाको जन्मदिन पनि पर्छ । त्यसैले प्रत्येक दशैंमा उनी गोपाल योञ्जनको पूजाकोठामा बलेका दीप र भगवान् बुद्धको प्रतिमा अगाडि बसेर गुरुको हातबाट रातो टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने गर्थिन् ।
सांगीतिक यात्राको दौरान मीराले रेडियो नेपालको सङ्गीत शाखामा ३५ वर्ष बिताइन् । नारायण गोपाल, गोपाल योञ्जन, नातिकाजी, शिव शंकर, कोइली देवी, तारा देवी, चन्द्र शर्मा लगायत दर्जनौं कलाकाहरूसँग सहकार्य गरिन् । तर, दशैं मनाउने गरी सम्बन्ध भने गोपाल योञ्जनसँग मात्र भयो ।
नयाँ पुस्तासँग अनुभूति
मीरा राणाको साङ्गीतिक दर्शनमा गीतकार, सङ्गीतकार र गायक/गायिका एउटै साङ्गीतिक रथका तीन पाङ्ग्रा हुन् । यी तीनै पक्षको समान मिहिनेत र समर्पणविना कालजयी सङ्गीत जन्मन सक्दैन ।
जीवनको यो मोडमा आइपुग्दा उनलाई व्यापार गर्नु छैन, न पैसा कमाउनु नै छ । आफूले सिर्जना गरेका धुनहरू नयाँ पुस्ताका प्रतिभाहरूलाई गाउन दिएर त्यसैको सुवासमा आनन्द लिने उनको सोच छ ।
त्यसैले उनले नवपुस्ताका कलाकारहरूसँग पनि सहकार्य गरिरहेकी छिन् । गायिका मेनुका पौडेल, प्रमोद खरेल, शिव परियार केही नामहरू हुन् । अर्कातिर, कलाकार नै देशको प्रमुख हुनुलाई पनि उनले सकारात्मक नजरले हेरिरहेकी छिन् ।
‘पहिले-पहिले गीत-सङ्गीत गाएर पनि पेट पाल्न सकिन्छ र ? भनेर कलाकारलाई होच्याउने समाजका अगाडि आज एउटा युवा इन्जिनियर र सङ्गीत बुझेको कलाकारले देश हाँकिरहेको छ । एउटा कलाकारका लागि यो जतिको खुसीको कुरा के हुन सक्छ ?,’ उत्साहमा उनी सुनाउँछिन् ।
अब राम्रो नतिजाका लागि उनलाई केही वर्ष पर्खनुपर्ने सुनाउँछिन् ।
जीवनको यात्रा सधैं समथर रेखामा बहँदैन ।
६ वर्षअघि मीरा राणाको जीवनमा क्यान्सर जस्तो घातक रोगको हुरी आयो । लगत्तै कोरोना सङ्क्रमणले सतायो । चिकित्सकको निर्देशनमा लामो समय स्वरलाई पूर्ण विश्राम दिनुपर्दा उनको साङ्गीतिक मन छटपटाएको थियो । तर, अदम्य आत्मबल र सङ्गीतप्रतिको अटुट निष्ठाले उनलाई ढल्न दिएन । रोगलाई परास्त गर्दै उनी पुनः हारमोनियमको सुरसम्राटमा फर्किन सकिन् ।
आज ७५ वर्षको उमेरमा पनि उनको दैनिक जीवन साधनाको अनुशासित पाटो बनेको छ । बिहान ८ बजेदेखि १२ बजेसम्म निरन्तर ४ घण्टा उनी आफ्नै कोठामा हार्मोनियमका पर्दाहरूसँग संवाद गर्दै रियाज गर्छिन् ।
आफ्नो व्यक्तिगत सङ्घर्षलाई सामाजिक उत्तरदायित्वमा रूपान्तरण गर्दै उनले हालै मात्र ‘मीरा राणा क्यान्सर समाज’ स्थापना गरेकी छिन् । उनले आफूले प्राप्त गर्ने सानाठूला सम्मान वा पुरस्कारका नगद रकमह आजकल यसै संस्थामा दिँदै आउन थालेकी छिन् ।
यसरी सङ्कलित रकमबाट क्यान्सरपीडित लोक, आधुनिक, शास्त्रीय र पप विधाका सङ्गीतकार, गायकगायिका तथा असहाय कलाकारहरूलाई औषधिउपचारमा सहयोग पुर्याउने उनले सुनाएकी छिन् ।
सापेक्ष अनलाइनखबरमा कला, मनोरञ्जन विधामा कलम चलाउँछन् ।
