दसैं नजिकै छ, हामी पहिले नै "चेत!" को आवाज सुनिरहेका छौं। काठमाण्डौको आकाशमा चङ्गाको लडाइँ लडिरहेका बेला घरको छतबाट।
पछिल्लो समय स्क्रिनमा बढी समय बिताउन थालेपछि युवापुस्तामा चङ्गा उडाउने रुचि घट्दै गएको थियो । यसले कोविड-19 लकडाउनलाई सामाजिक दूरीको साथ चङ्गाहरू फेरि उकालो लाग्न लगायो। यस वर्ष भने दिउँसोको ताजा हावाको फाइदा उठाउँदै पहिलेभन्दा पहिले नै चङ्गाहरू आकाशमा उड्न थालेका छन् ।
"अभिभावकहरूले अझै कल्पना नगर्न सक्छन् कि एक दिन आफ्ना छोराछोरीले सोध्छन्, 'पतंग भनेको के हो?'," एक प्राज्ञ र चङ्गा प्रेमी निर्मलमान तुलाधर भन्छन्।
तुलाधरले नेपालको चङ्गा उडाउने संस्कृतिलाई समर्थन गर्ने चार सामाजिक मान्यताहरू सूचीबद्ध गर्दछ: चङ्गा उडाउनेले वर्षाका देवता इन्द्रलाई सन्देश पठाउँछ, धान खेतमा पर्याप्त पानी भएकोले मनसुन बन्द गर्न अनुरोध गर्दछ। पतंगले परिवारमा समृद्धि ल्याउँछ, यो मृत पुर्खाहरूलाई पुग्न र सम्मान गर्ने प्रतीकात्मक तरिका हो, र यसले हालै रिहा भएका आत्माहरूलाई स्वर्गमा मार्गदर्शन गर्दछ।
"मलाई लाग्दैन कि नेपालमा चङ्गा उडाउने संस्कृति लोप हुँदै गएको छ। मानिसहरू सधैं यसतर्फ फर्कनेछन्," महिलाहरूका लागि मात्रै वार्षिक रूपमा चङ्गा खेल्ने भेलाहरू आयोजना गर्न थालेकी प्रिया जोशी भन्छिन्।
मेकर केटीको सबै बालिका चाङ्गा पार्टी दस वर्षदेखि हरेक वर्ष हुँदै आएको र यस वर्ष पनि १७ अक्टोबरमा हुँदैछ ।
"सामाजिक सञ्जालले साँच्चै चङ्गा लडाइको लागि समान प्रेम साझा गर्ने मानिसहरूलाई एकसाथ ल्याउन मद्दत गरेको छ। पुरानो पुस्ताले युवाहरूलाई संस्कृतिसँगै लैजान धेरै महत्त्वपूर्ण छ," उनी थप्छिन्।
युवा युवतीहरूलाई केटाले जस्तै चङ्गा उठाउन प्रोत्साहन नगर्ने भएकाले अहिले पनि महिलाको सङ्ख्या न्यून रहेको जोशी बताउँछन् । धेरै केटीहरूले आफ्ना दाजुभाइ र बुबाहरूलाई चङ्गा उडाउँदै गरेको रमाइलो हेर्छन् भनी तिनीहरू यसको एक हिस्सा बन्न चाहन्छन्।
"मलाई चङ्गा विरुद्ध हावाले धकेल्ने अनुभूति मनपर्छ। यो स्वतन्त्रताको फरक प्रकारको अनुभूति हो, र मैले अनुभव गरेको आनन्द अरू महिलाहरूले बाँडून् भन्ने म चाहन्थें," जोशी भन्छिन्, जसको चङ्गाप्रतिको माया उनका बुबाबाट आएको हो जसले दशैं छतमा छतमा चङ्गाहरू लड्न छिमेकमा बिताउनुभयो।
सामान्य पतंग-लडाई घटनाहरू सामान्यतया नयाँ व्यक्तिहरू, विशेष गरी महिलाहरूका लागि अनुकूल ठाउँ हुँदैन। "म यस्तो ठाउँ सिर्जना गर्न चाहन्थें जहाँ कसैले आफ्नो अनुभवको कमीको कारणले अर्कालाई बेवास्ता गर्दैन, र यो केवल शुद्ध रमाइलो हो," जोशी भन्छिन्, जसले महिलाहरूलाई सशक्तिकरण गर्न औजारको रूपमा चङ्गा लडाइ प्रयोग गर्दछ।
"धेरैले सुरुमा सार्वजनिक अप्ठ्यारोको डरले इन्कार गर्छन्। तर जब उनीहरू आफ्नो आत्मविश्वास बढाउँछन् र यसलाई प्रयास गर्छन्, उनीहरूले महसुस गर्छन् कि यो त्यति गाह्रो छैन। अन्ततः, तिनीहरूले आफ्नो चङ्गा उडाउँदा, तिनीहरूको जीवनको समय छ र यो देख्नु सबैभन्दा राम्रो अनुभूति हो।"
महिलाहरु संगै, 7 वर्ष वा कम उमेरका केटाहरु र केटीहरु लाई पनि सबै केटी चांगा पार्टी मा आमन्त्रित गरिएको छ।
चङ्गा उडाउनु एउटा कला हो । चङ्गा माथि रहन्छ किनभने हावाले यसको कोणको सतह विरुद्ध धकेल्छ जसलाई लिफ्ट भनिन्छ, जसले गुरुत्वाकर्षणलाई जित्छ। हावाको समानान्तर कार्य तान्नु हो, पतंगमा प्रतिरोधी शक्ति। जब चार शक्तिहरू लिफ्ट, ड्र्याग, गुरुत्वाकर्षण र तनाव (स्ट्रिङबाट) एकअर्कालाई रद्द गर्छन्, तिनीहरू सन्तुलनमा हुन्छन्, र काइट पाल।
पश्चिमा चङ्गा उडाउनेहरू आफ्ना चङ्गाहरू निर्मम रूपमा आकाशमा उडेको देखेर सन्तुष्ट छन् भने नेपाली शैली विशेष गरी आक्रामक छ। नेपालीहरू चङ्गा मात्र उडाउँदैनन्, उनीहरूले चङ्गाले शत्रुको चङ्गालाई मार्छन् र त्यसमा धेरै रमाइलो गर्छन्।
यो सबै घरको छतमा सुरु हुन्छ, उत्तम हावाको प्रतीक्षा गर्दै। चङ्गा उड्ने बित्तिकै ‘लट्टाई’ चाँडै खोलिन्छ। तान्दा चङ्गा ठाडो रूपमा उक्लिन्छ, तार बाहिर निस्कँदा यसले तेर्सो दूरी दिन्छ। जब चङ्गाले इच्छित दिशामा देखाउँछ, लट्टाई तान्दा यसलाई त्यतातिर सारिन्छ।
लडाकु चङ्गाको रेखालाई माझले विशेष रूपमा सशस्त्र बनाउनु पर्छ, तारलाई अन्य चङ्गाका रेखाहरूबाट काट्न आराको रूपमा काम गर्ने गरी भुइँको गिलासले स्टार्च लगाएर बनाइएको तीखो, घर्षण पदार्थ। जब चंगाको रेखा काटिन्छ, विजयीहरूले "चेत!" जब परास्त भएकाहरूले आफ्नो लाइनको बाँकी रहेको कुरामा रिलिज गर्नुपर्छ। अन्तिम लक्ष्य आकाशमा उड्ने अन्तिम पतंग हुनु हो।
दशैंको समयमा चङ्गा उडाउने नेपाली संस्कृतिको सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण हिस्सा रहेको छ र यो अमूर्त सम्पदाको संरक्षण गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।
जोशी भन्छन्: "मलाई आशा छ कि धेरै बालबालिका र महिलाहरू चङ्गा उडाउन उत्साहित हुनेछन्। तपाईं उत्कृष्ट हुनुपर्दैन। आफैलाई केही अनुग्रह दिनु, सिक्नु र रमाइलो गर्नु सबै कुरा हो।"
मण्डली: कम उड्नेहरूलाई सिकार गर्न प्रयोग गरिने तारमा ढुङ्गा
काका: चङ्गासँग बाँधिएको बिन्दुमा तार
फुइन: शो अफ काइट एरोबेटिक्स
Tthini: को-पाइलट द्वारा चंगा प्रक्षेपण
Gwankh: काईट पार्श्व सन्तुलन दिन पेपरवेट
घुमाउरे : चङ्गा फ्याँकेपछि झर्छ
टिकटिक: चङ्गाको सुस्त गति
Chakchake: ध्यान घाटा विकार संग पतंग
Tauke: शीर्ष चतुर्भुज मा ढाँचा संग पतंग
Babache: तलको आधा फरक रंगको चङ्गा
Dariwal: तल बायाँ र दायाँ सममित ढाँचा भएको पतंग
धार्के : धारिलो चङ्गा
पुच्छरे : पुच्छर भएको चङ्गा
