नेपालको हिमालय पार मुस्ताङ जिल्लामा साङ्मु गुरुङ बालिका हुँदा उनी आफ्ना आमाबुवासँग कागबेनीमा रहेको उर्वर जलोहोरो पंखामा कोदो रोप्न गइन्। रोपण गर्नु अघि, प्रशस्त फसलको लागि हेड लामा द्वारा एक विशेष कार्यशाला हुनेछ।
कालीगण्डकी नदीको कोवाङ, लेटे र टुकुचेका खेतबारीमा नेपालको शरद ऋतुको रातो, सुन र हरियो पकाउने गेडागुडी (फाफर), कोदो (कोडो), जौ (उवा) र स्याउका बगैचाहरू फुलेका छन्। पहिलो हिउँ आउनु अघि यी फसल काट्नु पर्छ। तर विदेश पलायन, प्रशोधित खाद्यान्नको प्रवेश र जलवायु विघटनले हिमालयको स्वदेशी अन्न खेती गर्ने कम खेतीहरू भएको हो।
"उवा छर्न अघि, पुजारीले खेतको बीचमा एउटा ढुङ्गा राख्थे जसमा हामी सात प्रकारका पीठो चढाउने गर्दथ्यौं," साङ्मु सम्झन्छिन्। "उवा खाना मात्र होइन, हाम्रो संस्कृति थियो।"
तर, यी स्वदेशी खाद्यान्नहरू फेसनबाट हट्दै जाँदा नेपालका हिमाली जिल्ला मुस्ताङ, मनाङ, डोल्पोका जनताको मौलिक संस्कृति पनि लोप हुँदै गएको छ ।
छिरिङ गुरुङको कागबेनीमा २ हेक्टर जमिन छ र तीन वर्षअघिसम्म जौ र गहुँ रोप्ने गर्थे । तर अहिले उनको खेत फराकिलो स्याउको बगैचामा परिणत भएको छ । यहाँ स्याउको लागि धेरै चिसो हुन्थ्यो, तर न्यानो हावापानीले फलफूल खेती उच्च उचाइमा चढिरहेको छ, र तिनीहरू थप आकर्षक नगद बाली पनि हुन्।
“पहिले यहाँ स्याउ राम्रो लाग्दैनथ्यो, तर विगतका वर्षदेखि राम्रो फल्दै आएको छ, पोखरा र काठमाडौंमा बजार तयार छ र व्यापारीहरूले बालीको लागि अग्रिम दिन्छन्,” छिरिङ भन्छन्, स्याउ काट्ने समयमा पनि कम श्रमिकको आवश्यकता पर्छ ।
तिरी गाउँका मेन्डो गुरुङ (दायाँ तस्बिरमा) पनि जौबाट स्याउतिर लागेका छन्। उनी भन्छिन्, ‘मैले विगत पाँच वर्षदेखि उवा र गहुँ रोपेको छैन, स्याउ खेती धेरै नाफामा छ ।
काठमाडौंमा कृषि मन्त्रालयको तथ्याङ्कले स्वदेशी अन्नको खेतीमा तीव्र गिरावट आएको देखाएको छ । उदाहरणका लागि, सन् २०१५ मा तल्लो मुस्ताङको करिब ३ वर्ग किलोमिटर खेतबाट ४७२ टन जौ निकालिएको थियो। आज फसल मात्र ९१ टन छ। बार्षिक गेडागुडी उत्पादन ९ सय ९५ टन हुने गरेको भए पनि नाटकीय रुपमा घटेको छ ।
याग्गीन गुरुङ उवा रोपणको मौसम सम्झँदा उदास छिन् जब सबैले रोपण गर्नु अघि खेतमा प्रार्थनाको लागि औपचारिक बख्खु र सेतो सल दिए। “हाम्रो गाउँमा चाडपर्वजस्तै हुन्थ्यो, खाना पकाउनु भनेको शरीरलाई मात्र नभई हाम्रो संस्कृति पनि हो, तर यो चलन बिस्तारै लोप हुँदै गएको छ, आउने पुस्ताले त्यसको औचित्य पाउने छैनन् ।”
वास्तवमा, नेपालका जिल्लाहरूमध्ये मुस्ताङ सबैभन्दा बढी विदेशिने दर हो। २०११ मा भएको जनगणना र अर्को २०२१ को बीचमा यसले आफ्नो मूल जनसंख्याको झण्डै ३०% गुमाएको थियो। युवाहरू सहरहरू, वा जापान, कोरिया र संयुक्त राज्य अमेरिकामा बसाइँ सरेका छन् र मुस्ताङका गाउँहरूमा छाडिएका अधिकांश वृद्धहरू छन्।
२ हजार ८ सय मिटरको उचाइमा रहेको तिरी गाउँमा मेन्डो गुरुङको एकसहित १७ घर छन्। तर यस वर्ष जौ र कोदोको मात्रै दुईवटा रोपाइएका छन् । घरायसी उपभोगको लागि बगैंचामा केही स्याउहरू थिए। अहिले उक्त खेत स्याउको बगैँचामा परिणत भएको छ र माथिल्लो मुस्ताङ र डोल्पोसम्मको पदयात्राको बाटोसँगै गाउँ भएकाले पर्यटकीय लजमा फलफूलको उच्च माग छ ।
उपत्यकाको थासाङ र मार्पा स्याउका लागि प्रख्यात थिए र कालीगण्डकी करिडोर सडक निर्माण हुनुअघि बजार नपुगेका कारण फलफूल कुहिन्थ्यो । यो क्षेत्र मार्फा स्याउ ब्रान्डीको लागि प्रसिद्ध भयो। आज त्यहाँ स्याउ त्यति राम्रो हुदैन ।
"यहाँ गर्मी बढ्दै गएको छ, त्यसैले स्याउहरू पहाडमा सर्दै छन्," कृष्ण भट्टचन भन्छन्, जो अरू धेरैजस्तै हरितगृहमा तरकारी खेती गर्नेतर्फ लागेका छन्। काठमाडौंको जल तथा मौसम विज्ञान विभागको तथ्यांकले सन् १९८१ देखि २०१४ सम्म मुस्ताङको अधिकतम तापक्रम २ डिग्री सेल्सियसभन्दा बढेको देखाएको छ ।
मार्फामा रहेको शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रका वैज्ञानिक प्रकाश पन्थले जलवायु परिवर्तनले मुस्ताङको खेतीलाई उल्टो पारेको बताउँछन् । स्याउका रूखहरूलाई बढ्दो अवधिमा राम्रो काम गर्नको लागि 1,000 घण्टाको लागि 7 डिग्री सेल्सियसको औसत तापक्रम चाहिन्छ। तर, तल्लो मुस्ताङमा स्याउले रुचाउने चिसो घन्टा पाउन मुस्किल भइरहेको छ ।
वर्षा र हिमपात पनि अनिश्चित बनेको छ। मनसुन महिनामा नहुनु परेको बेला वर्षा हुन्छ, र पछिल्लो १० हिउँदमध्ये आठ वटा हिउँ खडेरी भएको छ।
“जोमसोम तलको हावापानी स्याउ खेतीका लागि उपयुक्त छैन, त्यसैले स्याउ खेती उच्च उचाइमा सर्दैछ,” पन्थले भने । "नयाँ कीराहरू र कोडलिंग माथ र सान जोस स्केल जस्ता रोगहरूले पनि स्याउलाई हानि पुर्याइरहेका छन्। यी कीराहरूले उत्पादकता घटाउँछन्, फललाई हानी पुर्याउँछन् र कतिपय अवस्थामा फललाई भित्रबाट सडाउँछन्।"
मार्फामा रहेको समशीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रले पनि आफ्नो स्याउको केही अनुसन्धानलाई माथिल्लो मुस्ताङमा सार्न योजना बनाएको छ र गेमीमा ४,००० मिटरमा ४० हेक्टर जमिन अधिग्रहण गरेको छ, जुन ठाउँमा पहिले कहिल्यै स्याउ फल्दैनथ्यो।
मुस्ताङमा स्याउ खेतीको विस्तारले स्थानीय अर्थतन्त्र र किसानको जीवनमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलेको छ । तर, कागबेनीकी लक्ष्मी गुरुङले गेहूं, कोदो र जौ जस्ता परम्परागत बालीको मूल्यमा यो उत्पादन गरेका छन् । यसको अर्थ कृषि अभ्यासमा परिवर्तन मात्र होइन, यसले समुदायको संस्कृति, परम्परा र अन्तरपुस्ताको ज्ञानलाई पनि असर गर्छ।
"परम्परागत बालीहरू स्थानीय भूगोल, हावापानी र जीवनशैलीमा मात्र नभई स्थानीय खाना, चाडपर्व, धार्मिक र सामाजिक प्रचलन र सामुदायिक पहिचानसँग पनि गाँसिएका हुन्छन्," लक्ष्मी भन्छिन्। "उनीहरूलाई अप्रचलित कृषि उपजको रूपमा मात्र हेर्नुको सट्टा, तिनीहरूलाई स्थानीय समुदायको जीवित सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।"
अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको सुरक्षाका लागि UNESCO को 2003 कन्भेन्सनले ज्ञान, सीप र अभ्यासहरूलाई मान्यता दिन्छ जुन समुदायहरूले अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको महत्त्वपूर्ण तत्वहरूको रूपमा सिर्जना गर्ने, संरक्षण गर्ने र पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने गर्दछ। यसले देशहरूलाई अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको हिस्साको रूपमा खेती, खाना जम्मा गर्ने, खाना तयार गर्ने र खाद्य संरक्षण लगायत तिनीहरूका सम्बद्ध संस्कार र विश्वासहरू सम्बन्धी ज्ञान र अभ्यासहरूलाई सम्मान गर्न आह्वान गर्दछ।
स्याउ र अन्य फलफूलहरूमा परिवर्तनले प्रायः निर्वाहमुखी किसानहरूको आम्दानी बढाएको छ, तर यसले जीवित सम्पदा पनि गुमाएको छ। कृषि अभ्यासमा यो परिवर्तन बसाइसराइ र सडक जडानको कारणले जे भए पनि आएको हुन सक्छ, तर जलवायु विघटनले पक्कै पनि हतार गरेको देखिन्छ।
नेपालको राष्ट्रिय कृषि जेनेटिक रिसोर्स सेन्टर (जेनेबैंक)ले हिमाल पारी रहेका यी दुई जिल्लाका आदिवासी बाली, परम्परागत ज्ञान र स्थानीय संस्कृति, घाँस प्रजाति, कीरा र चराचुरुङ्गीलाई संरक्षण गर्न मुस्ताङ र मनाङ जिल्लामा नयाँ संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने तयारी गरेको छ ।
"यी क्षेत्रहरूबाट आधाभन्दा बढी स्वदेशी ज्ञान गायब भइसकेको छ, केही क्षेत्रमा हाम्रो अनुसन्धानले ती सबै हराएको छ," जेनेबैंकका बालकृष्ण जोशी भन्छन्। "परम्परागत हिमालयन संस्कृति संसारमा अद्वितीय छ, र यसलाई संरक्षण गर्ने हाम्रो दायित्व छ।"
मुस्ताङका धेरैजसो स्वदेशी बाली ‘नाङ्गो जौ, गेडागुडी, फक्सटेल कोदो (कागुनो) पहिले नै रातो सूचीमा परेका कारण उनीहरुको खेती प्रत्येक वर्ष तीव्र गतिमा घट्दै गएको छ । आनुवंशिक सामग्री र संस्कृतिलाई जोगाउनुका साथै अनाज अत्यन्तै पौष्टिक र जलवायु परिवर्तनका लागि बढी लचिलो हुने जोशी बताउँछन् । त्यसैले तिनीहरूको संरक्षण खाद्य सुरक्षा र जैविक विविधता दुवैको लागि महत्त्वपूर्ण छ।
