त्रिशूलीमा रगतको बाढी

नेपालको व्यापार, पर्यटन र ऊर्जा करिडोरका कारण भदौ २६ गते त्रिशूली उपत्यकामा भएको प्रकोपमा ठूलो जनधनको क्षति भएको थियो । सन् १७९१-९२ को गोरखा-चीन युद्धदेखि नै नदीको रणनीतिक महत्व के हो भनेर कम प्रचलित छ।

२३४ वर्षअघि भोटेकोसी–त्रिशुली हुँदै केरुङ, रसुवागढी, टिमुरे, स्याप्रु, धैबुङ, राम्चे, धुन्चे र बेत्रावतीमा भएका भीषण युद्धमा हजारौं गोर्खाली, चिनियाँ र तिब्बती सेनाले रगत बगाए । यी अधिकांश सहरहरू अहिले गहिरो माटो र मलबेमुनि दबिएका छन्।

रसुवागढी १७९१-९२ मा लडाइँको स्थल थियो, र जहाँ जंगबहादुर राणाले १८५५ मा नेपालको दोस्रो तिब्बत आक्रमणको लागि मञ्चको रूपमा एउटा किल्ला स्थापना गरेका थिए। यी युद्धक्षेत्रहरू सबै ठाउँमा १०० मिटर अग्लो भग्नावशेषले बगाए। देवीघाटमा रहेको नेपालका संस्थापक राजा पृथ्वीनारायण शाहको मन्दिर र दाहसंस्कार पनि गरिएको थियो ।

माटोको बहावको यस्तो बल थियो कि बेत्रावतीको विशाल आधा डुबेको ढुङ्गा (जुन सम्भवतः अघिल्लो बाढीले ल्याएको थियो) १२ किलोमिटर तल झरेको थियो। यो चट्टान तीर्थयात्रीहरूले पूजा गर्थे, र नजिकै थियो जहाँ 1792 मा युद्ध समाप्त भएको बेत्रावती सन्धिमा हस्ताक्षर भएको भनिन्छ।

बेत्रावती नै त्यही ठाउँ थियो जहाँ गोर्खालीहरूले मान्चु जनरल फुकाङ्गनको नेतृत्वमा चिनियाँ सम्राट कियानलोङको अग्रगामी सेनाको सामना गर्दै रियरगार्ड कारबाही गरेका थिए। नुवाकोट जाँदै गरेको त्रिशूलीको पुल पार गर्न खोज्दा चिनियाँहरूले गोर्खाली खुक्रस र गोलीले काटेपछि दुवैतर्फका सयौंको मृत्यु भएको थियो ।

चिनियाँ सेना ‘बाख्राको थोपा जस्तै पुलबाट खसेको’ भनिएको छ । जब तिनीहरूले ढुङ्गा र लगहरू फेला पार्न सकेनन्, तिनीहरूले आफ्ना साथीहरूको लाशलाई खाडल ब्यारिकेडको रूपमा प्रयोग गरे। यो तातो थियो, 10 दिन देखि पानी परेको थियो, र धेरै चिनियाँ र तिब्बतीहरू पेच र औलोले कार्यमा मारिए भन्दा मरेको हुन सक्छ।

यस्ता विवरणहरू गहन रूपमा अनुसन्धान गरिएको नयाँ पुस्तक, 1791-1792 को चीन-नेपाल युद्ध कसले जित्यो? Universität Heidelberg मा Südasien-Institut मा प्रोफेसर एक्सेल माइकल्स र उनको अनुसन्धान सहयोगी Xu Yunheng द्वारा Transcultural Complexity मा एक अध्ययन।

ती दुईले काठमाडौं, ल्हासा, बेइजिङका अभिलेखीय अभिलेखहरू पहिले कहिल्यै जाँचेका थिएनन् र प्रचार, अर्धसत्य र फिल्ड कमान्डरहरूका पत्रहरूमा समावेश गरिएका अतिरञ्जनहरू, क्यापिटलहरू र जीवनीहरूबाट पठाइएका निर्देशनहरू मार्फत तिनीहरूलाई अंग्रेजीमा अनुवाद गरेका थिए।

1791-1792 को युद्ध पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यकाको विजयको लगत्तै आयो, र उनको दोस्रो छोरा बहादुर शाहले लडेका थिए जो नौ वर्षको रणबहादुर शाहको शासनकालमा राजा थिए। आफ्नो दिव्योपदेशमा, पृथ्वी नारायणले आफ्ना सन्तानहरूलाई 'चीनका सम्राटसँग मित्रताको सन्धि कायम राख्न र दक्षिणी समुद्रका सम्राटसँग पनि मित्रताको सन्धि राख्न' सल्लाह दिए।

उनका छोराहरूले यो सल्लाह पालन गरेनन्। शाह वंशले काठमाडौं उपत्यकाका मल्ल राजाहरू र तिब्बतको धर्मतन्त्रबीच पहिलेदेखि नै तनावपूर्ण सम्बन्ध विरासतमा पाएको थियो। हिमालय पार व्यापार कत्तिको महत्त्वपूर्ण छ भन्ने थाहा पाएर पृथ्वीनारायण शाहले १७४४ मा नुवाकोट कब्जा गरे र तिब्बत जाने त्रिसुली पारवहन मार्ग काटिदिए।

शाहको विजय पछि, तिब्बतीहरूले नेपालमा बेच्ने नुनमा मिसावटको आशंकामा तिब्बतसँगको सम्बन्ध बिग्रियो र सिक्का नेपालीहरूले तिब्बतको लागि टकराइरहेका थिए।

‘सन् १७९१ देखि १८१६ सम्म मात्र २५ वर्षको अन्तरालमा, सानो देश नेपालले विश्वका दुई ठूला शक्तिहरूः चीनसँग तिब्बत र ब्रिटिस इन्डियालाई चुनौती दियो,’ परिचयमा लेखकहरू लेख्छन्।

जब बहादुर शाहले 1791 मा तिब्बतमा आफ्नो ब्लिट्जक्रेग सुरु गरे, शिगात्सेसम्म पुगे र टाशी लुन्पो मठ लुट्दै, उनको सेनाले धेरै मोर्चाहरूमा लडिरहेको थियो: तिब्बत विरुद्ध केरुङ र टिंगरीबाट दुई पक्षीय आक्रमण, कुमाऊँ र गढवालको पश्चिमी मोर्चामा र सिक्कमा।

जब चिनियाँ सम्राटले छेङ्दुबाट आफ्नो सेना तिब्बतीहरूलाई सहयोग गर्न पठाए, नेपालका राजाले कुमाउँमा रहेका आफ्ना सेनापतिहरूलाई चिठीहरू पठाए र उनीहरूलाई चिनियाँहरूबाट फर्कन र काठमाडौंको रक्षा गर्न आग्रह गरे। तर जबसम्म पत्रहरू उनीहरूमा पुगे, युद्ध समाप्त भइसकेको थियो।

गोर्खालीहरूले तिब्बतीहरूको सहायतामा चिनियाँहरू आउने अपेक्षा गरेका थिएनन्, र ताशी लुन्पोको गेलुग्पा पहेँलो टोपी सम्प्रदायसँग सम्राट कियानलोङको आत्मीयता र 'बौद्ध विरोधी आक्रमणकारीहरू' लाई हटाउने उनको इच्छालाई कम मूल्याङ्कन गरेको देखिन्छ।

माइकल्स र युनहेङले पत्ता लगाएका कागजातहरूले पनि तिब्बतीहरू चिनियाँ उपस्थितिबाट खुसी थिएनन्, तर ल्हासातर्फको गोर्खालीको अग्रगमनलाई रोक्न आतुर थिए भनी देखाउँछन्।

1792 पछि, एक कमजोर तिब्बत चीनको सुरक्षा छातामा अझ बढी निर्भर भयो। र गेटमा चिनियाँ सेनाको साथ, काठमाडौंले लामो समयसम्म युद्ध चाहँदैन थियो जसले अंग्रेजहरूलाई मैदानमा तान्न सक्छ।

चीन-गोरखा युद्ध गतिरोधमा समाप्त भयो, र दुबै पक्षलाई युद्धविरामको आवश्यकता थियो। तर दुबैले अनुहार बचाउने जीत पनि चाहन्थे।

चिनियाँहरूले भारी हताहत, त्याग, रोगको सामना गर्नुपरेको थियो र हिउँले पासहरू अवरुद्ध गर्नु अघि पठारमा फर्कन चाहन्थे। गोर्खालीहरू अन्य मोर्चाहरूमा अत्यधिक विस्तारित थिए, र चिनियाँहरू काठमाडौंमा प्रवेश गर्ने जोखिम लिन चाहँदैनथे।

त्यसैले, कुनै पनि पक्ष हारेन र दुबै पक्षले जित्यो। एक्सेल माइकल्स भन्छन् कि यो सम्भव भएको हो 'ट्रुस' र 'आत्मसमर्पण' शब्दहरू बीचको अनुवाद अर्थशास्त्र र युद्ध पछि उपहारको आदानप्रदानको फरक व्याख्यामा। चिनियाँहरूले तिनीहरूलाई सम्राटलाई 'श्रद्धांजलि' भने, जबकि नेपालीहरूले 'सौगट' (उपहार) शब्द प्रयोग गरे।

यस पुस्तकको शीर्षकमा ‘पारसांस्कृतिक जटिलता’ भन्ने वाक्यांशले ‘सार्वभौमसत्ता’, ‘स्वतन्त्रता’, ‘सहायक राज्य’का अवधारणाहरूको अपर्याप्ततालाई जनाउँछ किनभने तिनीहरूले गोरखा-चीन युद्ध जस्ता ऐतिहासिक घटनाहरूको विश्लेषण गर्दा परिप्रेक्ष्यलाई अति सरल बनाउँछन्।

द्वन्द्वले सबैका लागि बहुमूल्य पाठहरू थिए भनी लेखकहरूले निष्कर्ष निकालेका छन्: ‘चीनले हिमालयले खडा गरेको शक्तिशाली रणनीतिक अवरोधलाई महसुस गर्यो; तिब्बतले ठूलो नोक्सानी बेहोर्नुपर्यो र चीनमा आफ्नो दूरगामी निर्भरतालाई मान्यता दियो; नेपालले आफ्नो विस्तारवादी महत्वाकांक्षा रोक्नको आवश्यकता बुझेको छ; र ब्रिटिश भारतले नेपाललाई जित्ने प्रयासको व्यर्थता महसुस गर्यो।

1791-1792 को चीन-नेपाल युद्ध कसले जित्यो?

ट्रान्सकल्चरल जटिलता मा एक अध्ययन

एक्सेल माइकल्स र जू युनहेङ द्वारा

Heidelberger Akademie Der Wissenschaften

वज्र बुक्स, काठमाडौं २०२६